संस्कृतकाव्येषु लोकोक्तिप्रयोग:

Abstract

लोके प्रचलितव्यवहारस्याभिव्यक्ति: लोकोक्तिमाध्यमेन भवति।अतएव सामान्यजनजीवने प्रसारितसांसारिकक्रियाकलापस्य निष्कर्षरूपास्सन्ति लोकोक्तय: मानवीयधियस्सारभूतास्वेतासु लोकोक्तिषु ज्ञानस्य गूढमर्म नीलिनं विद्यते। अस्मिन्सन्दर्भे लोकानुभूत्या अर्थगौरवं सूक्ष्मव्यावहारिकज्ञानं च दृष्टिपथमायाति। स्वल्पै: शब्दै: गम्भीरभावानां प्रकटनम् अर्थगौरवमिति कथ्यते। भारविकाव्ये अर्थगौरवस्य महिममण्डनमवलोक्य साहित्यकारा: समीक्षकाश्च भारवेरर्थगौरवमिति सहर्षमुद्घोषिवन्त:। पुनश्च हिन्दीभाषायां “बिहारीसतसई” इत्यस्य गम्भीरभावानां निदर्शनविषये – ‘गागर में सागर भरना’ इत्युक्ति: प्रसिद्धा जाता। अतः लोकोक्तय: सूत्रप्रणाल्या अल्पशब्दै: गम्भीरार्थस्य प्रकाशिकास्सन्ति। लोकजीवनस्य यथार्थपक्षप्रकाशिकानां लौकोक्तीनामुपादेयता सांसारिकव्यवहारे प्रतिपदं द्रष्टव्यास्ति। अत एव शास्त्राद् लोकव्यवहारोऽधिक: महत्त्वपूर्ण: इत्यस्याशयभूतं कथनमिदं वर्तते – “यद्यपि शुद्धं लोकविरुद्धं नहि करणीयं नहि करणीयम् ।”